انتخاب

علی میرزایی

انتخاب‌ یکی از ویژگی‌های منحصر‌به‌فرد آدمی است که او را از ‌موجودات دیگر ‌متمایز می‌‌کند. ‌‌انتخاب ‌به انسان ‌امکان‌ ‌می‌دهد تا مسیر زندگی‌اش را مشخص کند. انسان، در طول زندگی، همواره در حال انتخاب ‌است؛ از انتخاب‌های کوچکی مثل انتخاب رنگ لباس گرفته تا انتخاب‌های بزرگی همچون انتخاب همسر، شغل و.... ‌‌چگونگی و نوع زندگی انسان تا حد زیادی به انتخاب‌هایش‌‌ در طول زندگی ‌بستگی دارد.‌ انتخاب‌های درست ‌فر‌د را به سمت خوشبختی و زندگی بهتری سوق می‌دهد و‌ انتخاب‌های اشتباه زندگی‌اش را به تباهی ...

می‌کشاند. در سطحی کلان‌تر، در جامعه،‌ نیز انتخاب‌های تک‌تک اعضای جامعه است که سرنوشت‌ جامعه را رقم می‌زند. ‌‌اعضای یک جامعه در انتخاب‌های‌شان ‌هرچه‌قدر درست و عقلانی عمل کنند، به همان اندازه‌ شاهد پیشرفت و ‌ترقی ‌‌جامعه خواهیم بود. ‌یکی از علت‌های اساسی ‌عقب‌ماندگی و عدم پیشرفت جامعه‌ی افغانستان ‌‌‌انتخاب‌ها‌ی با کیفیت پایین است‌.

‌جامعه مجموعه‌ای از افراد و کنشگران ‌‌است به‌طور مرتب دست به انتخاب‌های گوناگونی می‌زنند؛ ‌انتخاب‌های بسیار کوچکی ‌چون انتخاب ‌نوع خاصی از کالا یا انتخاب‌های بزرگی ‌چون انتخاب کارگزاران سیاسی کشور‌. ‌با توجه به وضعیت و جایگاه‌ یک جامعه، ‌می‌توان به کیفیت انتخاب‌هایی که اعضای آن ‌می‌گیرند پی برد. ‌البته انتخاب فقط یکی از عوامل تعیین‌کننده‌ی وضعیت و جایگاه جامعه‌‌ای در میان جوامع دیگر است. ‌کیفیت انتخاب‌های تک‌تک اعضای یک جامعه ‌یکی از فاکتور‌های مهم در تعیین وضعیت و جایگاه جامعه است که باید از جانب اندیشمندان و صاحب‌نظران جامعه مورد توجه و دقت نظر بیش‌تری قرار گیرد‌. ‌مطالعه‌ی جامعه‌شناختی امر انتخاب، چه در سطح فردی و چه در سطح کلی، می‌تواند تصویر روشن‌تری از وضعیت جامعه ارائه کند. در این نوشتار‌،‌‌‌ امر انتخاب در جامعه‌ی افغانستان، ‌از دو منظر جامعه‌شناختی و روان‌شناختی ‌متفاوت ‌بررسی و تحلیل شده است.

منظر جامعه شناختی

یکی از متفکران جامعه شناسی که میتوان میان آراء و اندیشه های ایشان و مسئله انتخاب ارتباط و پیوند متصور شد ماکس وبر است. او مقوله تحلیلی خویش را کنش اجتماعی قرار داده است وبر در تحلیل خود کنش اجتماعی را به چهار دسته تقسیم بندی میکند. به بیان دیگر در جامعه بطور کلی چهار نوع کنش صورت میگیرد که عبارتند از:

     كنش عقلاني معطوف به هدف:

     کنش عقلانی معطوف به ارزش

     كنش احساسي، عاطفي

     كنش سنتي  

1-    كنش عقلاني معطوف به هدف:

این نوع کنش با تفکر فن سالار یا تکنوکرات در ارتباط است  و مبنای این نوع کنش گزینش عقلانی ابزار ها و وسایل است یعنی افراد با توجه به منافع و اهداف شخصی خویش دست به کنش و انتخاب میزنند

2 -    کنش عقلانی معطوف به ارزش

در این نوع کنش، کنش بطور عقلانی و بر اساس سود و زیان انتخاب نشده است اما وسیله وابزار برای رسیدن به این هدف عقلانی است برای نمونه میتوان انكار نفس مرتاضانه به منظور دستيابي به تقدس. يا كنش ناخدايي كه همراه با كشتي‌اش به غرق شدن در دريا تن در مي‌دهد، اشاره کرد.

3   - كنش احساسي، عاطفي

  این نوع کنش ها بر بنیاد عواطف و احساسات افراد استوار است و فرد واکنش عاطفی  در یک اوضاع و شرایط معین از خود نشان میدهد  برای مثال دانشجویی را تصور کنید که فقط به خاطر جلب توجه دختر مورد نظرخویش، رشته خاصی که هیچ سنخیتی با او ندارد را انتخاب کند

4  -   كنش سنتي  

 کنش سنتی کنشی  است که تحت تاثیر عادات ، سنت ها و  عرف که قبلا در فرد درونی شده است،  انجام میگیرد. در این نوع کنش هدفمندی یا ارزش مشخص یا دلایل احساسی و عاطفی در پس کنش وجود ندارد بلکه فقط بر اثر تکرار و ممارست تبدیل به یک عادت شده است. برای نمونه فردی رشته تحصیلی را برمیگیزند که پدران و نسل های گذشته آن را انتخاب میکردند و تحصیل در این رشته تبدیل به یک عادت برای این خانواده شده است

البته در هر جامعه و هر فردی میتوان ترکیبی از کنش های مد نظر وبر را در اعمال و کنش های روزمره افراد آن جامعه  مشاهده کرد. اما میزان این نوع کنش ها از یک جامعه به یک جامعه دیگر متفاوت است در جامعه مدرن و باز که در آن آزادی فردی بیشتری وجود دارد، افراد به یمن داشتن آزادی بیشترتمایل بیشتری دارند تا بر اساس خواست و علایق شخصی خود دست به انتخاب بزنند به بیان دیگر در جامعه مدرن از آنجاییکه تفاوت یک امر پذیرفته شده است و فردگرایی یا اصالت فرداز جایگاه ویژه ای برخوردار است انتخاب های هم بیشتر معطوف و مبتنی به عقلانیت ابزاری مورد نظر وبر است یعنی اینکه فرد در کنش خویش اغلب با توجه به منفعت و اهداف شخصی دست به انتخاب میزنند این درحالی است که در جامعه سنتی این امر کمتر مشاهده میشود افراد درکنش ها و انتخاب های روزانه خود بیشتر به سه نوع کنش دیگر متکی هستند یعنی کنش هاو انتخاب هایی که در جامعه سنتی توسط اعضای آن جامعه صورت میگیرد مبتنی بر احساسات، ارزش و سنت است .

جامعه افغانستان از آنجاییکه یک جامعه سنتی است، نوع انتخاب ها و کنش های اعضای آن اغلب مبتنی بر احساسات و تحت تاثیر ارزش های جمع گرایی است. یعنی در کنش ها و انتخاب های مردم افغانستان آن نوع کنش عقلانی معطوف به هدف که وبر از آن یاد میکند، کمتر مشاهده میشودبه همین جهت وقتی شخصی از یک جامعه مدرن وارد جامعه افغانستان میشود در فهم وتفسیر کنش ها و انتخاب های اعضای جامعه افغانستان با مشکل مواجه شده و نمیتواند آن ها را به درستی هضم نماید. انجام حملات انتحاری و یا خشونت های روز مره جامعه از جمله این کنش ها و انتخاب ها به شمار میرود.

از منظر روانشناختی

همانطور که در بالا بیان شد موفقیت و عدم موفقیت یک فرد در زندگی بستگی به انتخاب های است که او در جریان زندگی خود میگیرد به هر میزانی که یک فرد در انتخاب های خود بهتر عمل کرده و انتخاب های خوبی داشته باشد به همان میزان زندگی بهتر توام با موفقیت های بزرگ انتظار او را خواهد کشید . عدم توانایی در انتخاب یکی از ویژگی های شخصیتی در میان جوانان و نوجوانان افغانستان است . به طوریکه امروزه جوانان زیادی در کشور وجود دارند که در انتخاب ساده ترین و کوچکترین چیزها برای خود دچار مشکل هستند و انتخاب همیشه برایشان یک دغدغه و چالش به حساب می آید این امر را میتوان در هنگام انتخاب های کوچک همچون خرید لباس یا موارد مهمتر مانند انتخاب رشته تحصیلی، شغل آینده و ازدواج و انتخاب همسر مشاهده کرد این مسئله و عدم توانایی در انتخاب نشات گرفته از زندگی گذشته آنها است که بدلیل سنتی بودن جامعه افغانستان و ارزش پنداشتن پیروی از گذشتگان و همچنان فقدان ازادی شخصی و یا فردگرایی، امروزه میتوان پیامد های آن را مشاهده کرد . در جامعه سنتی افغانستان والدین از آنجاییکه فرزندان خویش را فاقد صلاحیت عقلی لازم در انتخاب امور خویش میدانند، اغلب به جای آنها دست به انتخاب میزنند و حتی در شخصی ترین امور فرزندان خویش دخالت کرده و برای آنها انتخاب میکنند.

نتیجه گیری:

از نقظه نظر صاحبان نظران انتخاب و انتخاب صحیح یک امر انتسابی نیست که از والدین به فرزندان به ارث برسد بلکه برعکس یک امر اکتسابی است یعنی افراد در طول زندگی و با توجه به شرایطی محیطی که در آن زندگی میکنند آن را فرا میگیرند و در آن تبحرپیدا میکنند . به هر میزانی که یک فرد فرصت انتخاب در زندگی داشته باشد به همان میزان آن فرد در انتخاب های خود درست عمل مینماید. از همین رو بسیار مهم است که والدین از همان اغاز رشد کودکان خود به آنها مجال و فرصت انتخاب کردن را بدهند تا دیگر در اینده انتخاب برای جوانان مسئله نباشد و بتوانند انتخاب های صحیح داشته باشند که مجموع این انتخاب های صحیح میتواند جامعه افغانستان را به سمت روشنایی و پیشرفت سوق دهند.